Visie op toezicht en handhaven

Toezicht en handhaving hebben enerzijds een taak bij het beschermen van kwetsbare burgers, zodat zij niet in de fout gaan terwijl ze het zelf niet weten. Anderzijds hebben toezicht en handhaving een belangrijke functie in het aanpakken van burgers en ondernemers die het niet zo nauw nemen met onze wetten en regels. In de afgelopen jaren zijn diverse gemeenten geconfronteerd met voorbeelden van zorg- en/of uitkeringsfraude. Waar sprake is van het willens en wetens overtreden van wet- en regelgeving zijn toezicht en handhaving essentieel om dergelijke situaties te voorkomen en daadkrachtig aan te pakken. Hierbij gaat het zowel om individuele inwoners, als ook om (malafide) aanbieders of tussenpersonen. In dit soort gevallen is het draagvlak en de aandacht voor toezicht en handhaving evident.

Maar effectief toezicht en handhaving hebben een bredere meerwaarde dan alleen het tegengaan van fraude. Daarom volgen nog enkele andere voorbeelden die het belang van integraal toezicht en handhaving onderstrepen in het realiseren van grote gemeentelijke opgaven.

Uitgelicht

Whitepaper toezicht en handhaving: vangrail van de samenleving!

De tijd is rijp voor een toekomstbestendige rol van toezicht en handhaving.

Dienstverlening dichtbij de inwoner

Gemeenten werken volop aan de transformatie in het sociaal domein. Dienstverlening vanuit het perspectief van de inwoner, versterken van eigen regie en zelfredzaamheid, ruimte geven aan professionals, integraal werken binnen het sociaal domein (onder andere Wmo, Jeugdwet en Participatiewet), ontwikkelen van nieuwe vormen van sturing, werken op basis van vertrouwen, et cetera. zijn daarbij sleutelbegrippen. Cruciaal hierin is de beweging naar meer maatwerk voor de inwoner. Dit staat op gespannen voet met de traditionele opvattingen over toezicht en handhaving, waarbij rechtsgelijkheid het uitgangspunt is.

Als algemene beleidsregels niet langer de legitimering kunnen zijn voor beslissingen in de uitvoering, is een nieuw afwegingskader nodig om de juistheid van afwegingen van de professional te toetsen, en te borgen dat maatwerk geen willekeur wordt. De focus van handhaafbaarheid van de uitvoering hoort hierbij te verschuiven naar een focus op het te behalen maatschappelijke resultaat. Dit moet uiteraard wel in balans zijn met de geldende wet- en regelgeving die daarvoor wellicht op onderdelen meer passend gemaakt zal moet worden. Dit alles vraagt om een nauwe afstemming en samenwerking tussen frontoffice, backoffice en toezicht en handhaving over hoe zij gezamenlijk kunnen handelen in het belang van de inwoner.

Een goed ingericht systeem van toezicht en handhaving binnen het sociaal domein draagt bij aan het beschermen van (kwetsbare) burgers tegen het maken van fouten en daarmee tegen onrechtmatige inzet van middelen en voorzieningen. In een hoogwaardige samenleving mag van een dienstverlenende overheid verwacht worden dat de afgesproken kaders worden gerespecteerd en waar nodig worden bewaakt. Binnen het sociaal domein is dikwijls sprake van burgers die aanspraak maken op meerdere voorzieningen (bijvoorbeeld Participatiewet en Wmo).

Samenwerking vanuit toezicht en handhaving binnen het sociaal domein creëert inzicht in het leven van de burger waardoor hij beter geholpen kan worden. Tevens zorgt die samenwerking ervoor dat wordt voorkomen dat regels al dan niet bewust worden overtreden. Dit is te typeren is als 'het sluiten van de kleine driehoek' (zie de figuur hierna). Door verbinding aan te gaan met andere (rijks)toezichthouders kunnen kennis en expertise worden gedeeld en worden dubbelingen voorkomen.

Daadkrachtig optreden

Ondermijning is een steeds groter thema in de landelijke en lokale politiek en verschijnt op vele agenda’s in het publiek domein. Malafide personen en organisaties bewegen zich met de ontwikkelingen mee. Denk bijvoorbeeld aan de koppelbazen in de bouw. Toen de regulering en controledruk in de bouwsector toenam, verschoven zij hun werkveld naar de uitzendbranche.

Nu verschijnen deze personen/organisaties weer terug in het zorgdomein. Bijvoorbeeld bij het aanvragen van bijvoorbeeld een persoonsgebonden budget (pgb) of kinderopvangtoeslag. Malafide intermediairs weten burgers met een kwetsbare financiële positie te bewegen om een toeslag aan te vragen, waarvan een deel bij de intermediair blijft voor bemiddeling en het andere deel naar de burger gaat. Als later blijkt dat het pgb of toeslag niet conform de regels is besteed of aangevraagd, zit de burger met een schuld, omdat het ten onrechte uitgekeerde bedrag moet worden terug betaald.

Daadkrachtig optreden is nodig om deze malafide organisaties een stap voor te zijn. Dat vraagt om het sluiten van de geledingen binnen de gemeente. Niet alleen binnen het sociaal domein, maar juist ook met toezicht en handhaving in het fysieke/ruimtelijke domein en het domein van openbare orde en veiligheid. Denk bijvoorbeeld aan huisbazen die panden verhuren als voorziening voor beschermd wonen aan cliënten met een pgb.

In praktijk blijkt dat als er twijfels zijn over de kwaliteit van geleverde ondersteuning er dikwijls ook andere problemen spelen, zoals de afwezigheid van vereiste vergunningen of brandgevaarlijke situaties. Bundeling van inzet van toezichthouders en handhavers vanuit verschillende gemeentelijke domeinen, draagt bij aan een effectieve aanpak van signalen. Deze binnengemeentelijke, domeinoverstijgende aanpak is te typeren als ‘het sluiten van de grote driehoek’ (zie de figuur hierboven).

Ook relevant